De conferentie, georganiseerd door EMN Cyprus met steun van de Europese Commissie, bracht vertegenwoordigers van de EU-lidstaten, Noorwegen, EU-instellingen en -agentschappen, internationale organisaties, het maatschappelijk middenveld en andere partners bijeen. Het evenement was gericht op de uitvoering van het Pact inzake migratie en asiel, in de aanloop naar de inwerkingtreding ervan op 12 juni 2026. De deelnemers benadrukten dat deze datum het begin markeert van een nieuwe operationele fase, en niet het einde van het uitvoeringsproces.

Gedurende twee dagen bespraken de deelnemers de stand van zaken bij de voorbereidingen, de resterende uitdagingen bij de uitvoering en de langetermijndoelstellingen van de Europese strategie voor asiel- en migratiebeheer. Op het programma stonden thematische discussies over paraatheid, de ontwikkeling van een doeltreffend asiel- en migratiesysteem, verantwoordelijkheid en solidariteit, de voor de uitvoering benodigde middelen, de rol van verschillende belanghebbenden, empirisch onderbouwde beleidsvorming en het gebruik van digitale hulpmiddelen en technologieën.

Uit de discussies over solidariteit bleek hoe belangrijk het is om verder te kijken dan nationale kortetermijnperspectieven. Zoals een panellid het verwoordde: solidariteit in het kader van het Pact houdt in dat men erkent dat een lidstaat op een bepaald moment onder druk kan staan en baat kan hebben bij solidariteit, terwijl hij op een ander moment juist solidariteit aan anderen biedt. De panelleden benadrukten de noodzaak van een systeem dat voorspelbaar en evenwichtig is, gebaseerd op betrouwbare gegevens en uitgaat van een gedeeld begrip van verantwoordelijkheid.

In verschillende discussies werd ook het belang benadrukt van het verminderen van de politieke gevoeligheid rond migratiebeheer. Zoals een van de moderatoren opmerkte, zou het doel moeten zijn om “migratie weer saai te maken”: om af te stappen van door crisis gedreven debatten en over te stappen op beleid dat is gebaseerd op feiten en op de operationele realiteit.

De deelnemers benadrukten het belang van een volledig operationeel EURODAC, aangezien dit een essentieel onderdeel van het nieuwe systeem vormt. Betrouwbare gegevens, interoperabele systemen en digitale hulpmiddelen zullen van cruciaal belang zijn om de lidstaten te ondersteunen bij de effectieve en consistente uitvoering van het Pact.

Uit de discussies over de middelen die nodig zijn voor de uitvoering bleek ook het belang van toereikende en duurzame financiering. Vertegenwoordigers van het maatschappelijk middenveld benadrukten dat maatschappelijke organisaties moeten worden erkend als belangrijke partners in het uitvoeringsproces, in plaats van dat hun rol wordt ingeperkt of hun operationele ruimte wordt beperkt. Zij onderstreepten tevens de noodzaak van flexibele financieringsmechanismen die toegankelijk zijn voor maatschappelijke organisaties, zodat deze effectief kunnen inspelen op veranderende behoeften in het veld en kunnen bijdragen aan een eerlijke, humane en werkbare uitvoering.

De discussies over digitale hulpmiddelen en technologische oplossingen leverden concrete voorbeelden op van hoe innovatie de uitvoering van het Pact kan ondersteunen. Estland, dat alom wordt erkend om zijn ervaring op het gebied van digitale overheidsdiensten, benadrukte het “only once“-beginsel: informatie mag slechts één keer van burgers en migranten worden gevraagd, terwijl systemen onderling samenwerkend moeten zijn, zodat relevante gegevens veilig kunnen worden gedeeld tussen overheidsinstanties, systemen en applicaties. Nederland presenteerde een nieuw IT-instrument waarmee aanvragers van internationale bescherming een online vragenlijst voor screeningdoeleinden kunnen invullen en indienen. Dergelijke instrumenten kunnen de zelfredzaamheid van aanvragers versterken en tegelijkertijd de administratieve lasten voor de screeninginstanties verminderen.

Voor EMN België bood de conferentie een waardevolle gelegenheid om met andere nationale contactpunten en partners van gedachten te wisselen over de praktische uitvoering van het Pact. Het was tevens een goed moment om na te denken over de manier waarop het EMN empirisch onderbouwde beleidsdiscussies en samenwerking tussen de lidstaten kan blijven ondersteunen.

Nu het Pact op 12 juni 2026 in werking treedt, verschuift de aandacht van juridische en operationele voorbereidingen naar duurzame uitvoering en verbetering.